భారతదేశంలో శిలాయుగం, లోహ యుగం ఎలా సాగాయి? (Stone Age in India)

Stone Age in India అంటే మనిషి రాతి పనిముట్లతో జీవించిన చరిత్రపూర్వ కాలం. దీనిని ప్రాచీన శిలాయుగం (Palaeolithic), మధ్య శిలాయుగం (Mesolithic), నవీన శిలాయుగం (Neolithic) అని మూడు దశలుగా విభజిస్తారు. ఆ తర్వాత రాగి, ఇనుము వాడకం మొదలై లోహ యుగం (Metal Age) వచ్చింది.

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో దొరికిన ఆధారాలు, మూలాల మధ్య తేదీల తేడాలు విడిగా ఇచ్చాను.

Stone Age in India అంటే ఏమిటి, ఎలా విభజిస్తారు?

భారతదేశంలో శిలాయుగం అంటే రాతతో చేసిన పనిముట్లే మనిషికి ప్రధాన సాధనాలుగా ఉన్న దశ. NIOS చరిత్ర పాఠం ప్రకారం తొలి పనిముట్లు రాతివే కాబట్టి ఈ దశకు శిలాయుగం (Stone Age) అని పేరు వచ్చింది.

చరిత్రపూర్వ యుగం (Prehistoric period) అంటే లిఖిత ఆధారాలు లేని కాలం. ఈ కాలం గురించి మనకు తెలిసినదంతా తవ్వకాల్లో దొరికిన పనిముట్లు, ఎముకలు, కుండలు, గుహ చిత్రాల నుంచే. అందుకే ఈ అధ్యాయంలో పురావస్తు స్థలాల పేర్లు చాలా ముఖ్యం.

పనిముట్ల రకం, తయారీ పద్ధతి ఆధారంగా మూడు దశలు ఉన్నాయి:

• ప్రాచీన శిలాయుగం (Palaeolithic): గ్రీకులో ‘palaeo’ అంటే పాత, ‘lithic’ అంటే రాయి. వేట, ఆహార సేకరణ.
• మధ్య శిలాయుగం (Mesolithic): చిన్న రాతి పనిముట్లు (మైక్రోలిథ్స్) ఈ దశ గుర్తు. ‘meso’ అంటే మధ్య.
• నవీన శిలాయుగం (Neolithic): నునుపు చేసిన రాతి పనిముట్లు, వ్యవసాయం, గ్రామ జీవనం. పేరులోని ‘neo’ అంటే కొత్త.

పనిముట్ల మార్పు క్రమం: చేతి గొడ్డలి, క్లీవర్ (ప్రాచీన), బ్లేడ్, మైక్రోలిథ్స్ (మధ్య), నునుపు చేసిన గొడ్డలి (నవీన). AI తో రూపొందించిన ఉదాహరణ చిత్రం (illustration), నిజమైన పురావస్తు వస్తువుల ఫోటో కాదు.

ప్రాచీన శిలాయుగం (Palaeolithic Age): కాలం, పనిముట్లు, జీవనం

ప్రాచీన శిలాయుగం భారతదేశంలో సుదీర్ఘమైన తొలి దశ. NIOS దీనిని ప్లైస్టోసీన్ (Pleistocene) కాలానికి, అంటే సుమారు రెండు మిలియన్ సంవత్సరాల క్రితానికి చెందినదిగా చెబుతుంది. దాని మూడు దశలు విస్తృతంగా 5,00,000 నుంచి 10,000 B.C. వరకు సాగాయని అదే పాఠం పేర్కొంటుంది.

ఈ కాలం మనుషులు కొండల దగ్గర నివసించారు. జంతువులను వేటాడటం, పండ్లు, దుంపలు సేకరించడం వారి జీవనాధారం. స్థిర నివాసం లేదు. నీరు, ఆహారం ఉన్న చోటుకు తిరుగుతూ ఉండేవారు (సంచార జీవనం).

పనిముట్లకు దొరికిన రాయినే వాడారు. కొండ ప్రాంతాల్లో క్వార్ట్‌జైట్ (quartzite), మహారాష్ట్రలో బసాల్ట్ (basalt), కర్ణాటకలో సున్నపురాయి (limestone) ఉపయోగించారు.

దిగువ, మధ్య, ఎగువ దశల పనిముట్లు

ప్రాచీన శిలాయుగాన్ని పనిముట్ల ఆధారంగా మూడు ఉప దశలుగా విభజిస్తారు. ప్రతి దశలో పనిముట్లు చిన్నవిగా, పదునుగా మారాయి.

దశ	ప్రధాన పనిముట్లు	ఉపయోగం
దిగువ (Lower)	చేతి గొడ్డళ్లు (handaxes), క్లీవర్లు (cleavers), ఛాపర్లు (choppers)	చెట్లు నరకడం, దుంపలు తవ్వడం, దుంగలు చీల్చడం
మధ్య (Middle)	పెచ్చు పనిముట్లు (flake tools)	కోయడం, చెక్కడం
ఎగువ (Upper)	బ్యూరిన్లు (burins), స్క్రేపర్లు (scrapers)	ఎముకలపై చెక్కడం, చెట్ల బెరడు, జంతు చర్మం తీయడం

ముఖ్య స్థలాలు: అత్తిరంపాక్కం, భీంబెట్కా, ఆదంగఢ్

ప్రాచీన శిలాయుగ స్థలాలు ఉపఖండం అంతటా దొరికాయి. పరీక్షకు ముఖ్యమైనవి ఇవి:

• అత్తిరంపాక్కం (Attirampakkam), తమిళనాడు: చెన్నైకి 60 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. 1863లో రాబర్ట్ బ్రూస్ ఫుట్ ఇక్కడ రాతి పనిముట్లు కనుగొన్నారు (Wikipedia).
• భీంబెట్కా, ఆదంగఢ్ (Adamgarh), మధ్యప్రదేశ్: ఈ రెండు చోట్లా ప్రాచీన శిలాయుగం నుంచి మధ్య శిలాయుగం వరకు పనిముట్లు దొరికాయి.
• ఇతరాలు: పాకిస్తాన్‌లోని సోహన్ లోయ, రాజస్థాన్‌లో లూని నది, మహారాష్ట్రలో నెవాసా, ఉత్తర ప్రదేశ్‌లో బేలన్ లోయ.

Science (2011) పరిశోధన ఇక్కడి ఆషూలియన్ (Acheulian) చేతి గొడ్డళ్ల ఆధారంగా సుమారు 1.1 నుంచి 1.5 మిలియన్ సంవత్సరాల క్రితమే మానవ పూర్వీకులు ఇక్కడ ఉన్నారని చెప్పింది.

Nature (2018) పరిశోధన ప్రకారం ఇక్కడ మధ్య ప్రాచీన శిలాయుగ సంస్కృతి 385 ± 64 వేల సంవత్సరాల క్రితం మొదలై, 172 ± 41 వేల సంవత్సరాల క్రితం వరకు కొనసాగింది.

మధ్య శిలాయుగం (Mesolithic Age): మైక్రోలిథ్స్, బాగోర్, భీంబెట్కా చిత్రాలు

మధ్య శిలాయుగం ప్రాచీన, నవీన శిలాయుగాల మధ్య పరివర్తన దశ (transitional phase). NIOS దీని ప్రారంభాన్ని సుమారు 10,000 BCగా చెబుతుంది. ఈ కాలంలో వాతావరణం వెచ్చబడింది, మంచు కరిగింది, మొక్కలు, జంతువులు మారాయి.

మైక్రోలిథ్స్ (Microliths) ఈ యుగపు గుర్తు. ఇవి 1 నుంచి 8 సెంటీమీటర్ల పొడవున్న చిన్న రాతి ముక్కలు. త్రిభుజం, అర్ధచంద్రాకారం (lunate), ట్రపీజ్ ఆకారాల్లో ఉంటాయి. వీటిని కర్రకు అమర్చి బాణాలు, ఈటెలు చేశారు.

పెద్ద జంతువుల బదులు విల్లంబులతో చిన్న జంతువులను వేటాడారు. చేపలు పట్టడం, పక్షుల వేట పెరిగింది. కొంత పశుపోషణ కూడా మొదలైంది.

ముఖ్య స్థలాలు:

• బాగోర్ (Bagor), రాజస్థాన్: భిల్వారా జిల్లాలో కొఠారి నది ఒడ్డున ఉంది. ఇది భారతదేశంలో అతి పెద్ద మధ్య శిలాయుగ స్థలంగా, పశుపోషణకు తొలి ఆధారం ఉన్న చోటుగా Wikipedia పేర్కొంటుంది. దాని మొదటి దశ 5000 నుంచి 2500 B.P. మధ్య అని చెబుతుంది.
• ఆదంగఢ్ (Adamgarh), మధ్యప్రదేశ్: హోషంగాబాద్ జిల్లాలోని రాతి గుహలు.
• లంఘ్నాజ్ (గుజరాత్), చోపాని మాండో (ఉత్తర ప్రదేశ్), బీర్‌భాన్‌పూర్ (పశ్చిమ బెంగాల్), సంగనకల్లు (కర్ణాటక).

భీంబెట్కా రాతి చిత్రాలు

భీంబెట్కా (Bhimbetka) భారతదేశంలో అత్యంత ప్రసిద్ధ చరిత్రపూర్వ చిత్రకళా స్థలం. NCERT చిత్రకళ పాఠం ప్రకారం ఇది భోపాల్‌కు నలభై ఐదు కిలోమీటర్ల దక్షిణంగా ఉంది. ఇక్కడ సుమారు ఎనిమిది వందల రాతి గుహలు ఉండగా, ఐదు వందల గుహల్లో చిత్రాలు ఉన్నాయి.

భీంబెట్కాలోని మధ్య శిలాయుగ రాతి చిత్రం (రాయ్‌సేన్ జిల్లా, మధ్యప్రదేశ్). ఫోటో: Yann, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.

ఈ గుహలను 1957-58లో వి.ఎస్. వాకంకర్ కనుగొన్నారు. చిత్రాలను ఏడు కాలాలుగా విభజిస్తారు. మొదటిది ఎగువ ప్రాచీన శిలాయుగం, రెండవది మధ్య శిలాయుగం, మూడవది తామ్రశిలాయుగం. ఎక్కువ చిత్రాలు మధ్య శిలాయుగానివే, అందులోనూ వేట దృశ్యాలే ఎక్కువ.

ఎరుపు రంగు హెమటైట్ (geru) నుంచి, ఆకుపచ్చ రంగు కాల్సెడొనీ (chalcedony) రాయి నుంచి తయారు చేశారు. తెలుపు, ఎరుపు వారికి ఇష్టమైన రంగులు. UNESCO భీంబెట్కాను 2003లో ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాలో చేర్చింది.

నవీన శిలాయుగం (Neolithic Age): వ్యవసాయం, గ్రామాలు

నవీన శిలాయుగంలో మనిషి ఆహారం సేకరించేవాడి నుంచి ఆహారం పండించేవాడిగా మారాడు. NIOS ప్రకారం ఉపఖండంలో ఈ దశ సుమారు 8000 BC నాటికి మొదలైంది. ‘Neolithic’ అనే పదాన్ని జాన్ లబ్బక్ (John Lubbock) సృష్టించారు.

ఈ యుగం నాలుగు లక్షణాలు గుర్తుంచుకోండి:

1. వ్యవసాయం ప్రారంభం
2. జంతువుల మచ్చిక (domestication)
3. రాతి పనిముట్లను నూరి, నునుపు చేయడం (ground and polished tools). ఈ గొడ్డళ్లను ‘సెల్ట్’ (celt) అంటారు.
4. కుండల తయారీ. మొదట చేతితో, తర్వాత సారె (wheel) మీద చేశారు.

ఈ మార్పులను కొందరు ‘నవీన శిలాయుగ విప్లవం’ (Neolithic Revolution) అన్నారు. కానీ ఎక్కువ మంది పండితులు ఇది క్రమంగా జరిగిన పరిణామం (evolution) అని భావిస్తారు.

ముఖ్య స్థలాలు, వాటి ప్రత్యేకత:

స్థలం	ప్రాంతం	గుర్తుంచుకోవాల్సింది
మెహర్‌గఢ్ (Mehrgarh)	బలూచిస్తాన్ (పాకిస్తాన్), బోలాన్ కనుమ దగ్గర	ఎండబెట్టిన ఇటుకల ఇళ్లు, గోధుమ, బార్లీ, పత్తి
బుర్జహోం (Burzahom)	కశ్మీర్, శ్రీనగర్ జిల్లా	గుంట ఇళ్లు (pit dwellings), మనిషితో కుక్కల ఖననం, ఎముక పనిముట్లు
గుఫ్‌క్రాల్ (Gufkral)	కశ్మీర్	గుంట ఇళ్లు
చిరాంద్ (Chirand)	బిహార్	మధ్య గంగా లోయలో ప్రముఖ నవీన శిలాయుగ స్థలం
కోల్డిహ్వా, మహాగర	బేలన్ లోయ, ఉత్తర ప్రదేశ్	పనిముట్లు, కుండలు, మొక్కలు, జంతు అవశేషాలు

Wikipedia (Burzahom) ప్రకారం బుర్జహోంలో 3000 BCE నుంచి 1000 BCE మధ్య నాలుగు దశలు ఉన్నాయి. ASI ఇక్కడ 1960 నుంచి 1971 వరకు తవ్వకాలు జరిపింది. Chirand నవీన శిలాయుగ దశను 2500 నుంచి 1345 BC మధ్య చూపుతారు.

దక్షిణ భారత నవీన శిలాయుగం, బూడిద దిబ్బలు

దక్షిణ భారతదేశంలో నవీన శిలాయుగ గ్రామాలు భీమ, కృష్ణ, తుంగభద్ర, కావేరి నదుల ఒడ్డున ఏర్పడ్డాయి. INFLIBNET పాఠం ప్రకారం ఆల్చిన్ (Allchin) ఈ దశను 2500 నుంచి 1000 BC మధ్య ఉంచారు.

ఈ ప్రాంతపు ప్రత్యేకత బూడిద దిబ్బలు (ash mounds). ఇవి కాల్చిన పశువుల పేడ కుప్పలు. ఉట్నూరులో ఆల్చిన్ తవ్వకాల్లో పశువుల దొడ్డి (cattle pen) ఆనవాళ్లు దొరికాయి. పిక్లిహాల్, పల్లవోయ్, సంగనకల్లు, బూదిహాల్ కూడా బూడిద దిబ్బల స్థలాలే.

పంటల్లో ఉలవలు (horsegram), కొర్రలు (foxtail millet) ముఖ్యమైనవి. రాగి (millet) దక్షిణ భారతంలో తొలి పంటల్లో ఒకటని NIOS చెబుతుంది.

లోహ యుగం: తామ్రశిలాయుగం, ఇనుప యుగం, బృహత్ శిలా సమాధులు

లోహ యుగం (Metal Age) రాతి పనిముట్లతో పాటు లోహం వాడకం మొదలైన దశ. ముందు రాగి వచ్చింది, తర్వాత ఇనుము. ఇనుప యుగంతో దక్షిణ భారతంలో బృహత్ శిలా సమాధులు (megaliths) కనిపిస్తాయి.

తామ్రశిలాయుగం (Chalcolithic Age)

తామ్రశిలాయుగంలో రాగి, రాయి రెండూ వాడారు. లక్నో విశ్వవిద్యాలయ పాఠం ప్రకారం రాగి కొరత వల్ల దాన్ని పరిమితంగానే వాడారు. ఇవన్నీ గ్రామీణ సంస్కృతులు. నలుపు-ఎరుపు రంగు చిత్రాల కుండలు వీటి గుర్తు.

సంస్కృతి	ప్రాంతం	మూలంలోని తేదీ
కాయథ (Kayatha)	ఉజ్జయిని జిల్లా, మధ్యప్రదేశ్	2000 నుంచి 1800 BC
అహర్ (Ahar) / బనాస్	మేవార్, రాజస్థాన్ (సుమారు 91 స్థలాలు)	2025 నుంచి 1270 BC; బాలాథల్ తేదీలతో 3500 నుంచి 2000 BC
మాల్వా (Malwa)	నవదతోలి, మహేశ్వర్, నాగ్దా	1900 నుంచి 1400 BC
జోర్వే (Jorwe)	ఇనాంగావ్, దైమాబాద్, ప్రకాశ్ (మహారాష్ట్ర)	1950లో జోర్వేలో కనుగొన్నారు

జోర్వే సంస్కృతిలో పిల్లలను కుండల్లో (urn burial) ఖననం చేశారు. దైమాబాద్‌లో రథం సహా నాలుగు కాంస్య వస్తువుల నిధి దొరికింది. ఈ సంస్కృతుల్లో ఎక్కువ భాగం హరప్పా తర్వాతివి, కాయథ మాత్రం హరప్పాకు సమకాలీనం. (హరప్పా నాగరికత వివరాలు Day 2 పోస్ట్‌లో.)

ఇనుప యుగం, బృహత్ శిలా సమాధులు (Iron Age and Megaliths)

దక్షిణ భారత ఇనుప యుగం బృహత్ శిలా సమాధులతో, నలుపు-ఎరుపు కుండలతో (Black-and-Red Ware) ముడిపడి ఉంది. INFLIBNET ఇనుప యుగం పాఠం దీనిని తాత్కాలికంగా 1300 BCE నుంచి 500 BCE మధ్య ఉంచుతుంది.

మెగాలిత్స్ అంటే చనిపోయినవారి జ్ఞాపకార్థం నిలిపిన పెద్ద రాతి సమాధులు. నలుపు-ఎరుపు కుండకు లోపల నలుపు, బయట ఎరుపు ఉంటుంది. ఈ సమాధుల్లో ఇనుప ఆయుధాలు తరచుగా దొరుకుతాయి.

చిత్తూరు జిల్లా వెంకటగిరికోట దగ్గర ముదరందొడ్డి వద్ద బృహత్ శిలా సమాధి (dolmen), ఆంధ్రప్రదేశ్. ఫోటో: Hundredktechnologies, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.

ఉత్తర భారతదేశంలో చిత్రిత బూడిద రంగు కుండలు (Painted Grey Ware) ఇనుప యుగానికి గుర్తు. Wikipedia (Iron Age in India) వాటిని 1200 నుంచి 600 BC మధ్య చూపుతుంది.

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో శిలాయుగ, లోహ యుగ ఆధారాలు

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ప్రాచీన శిలాయుగం నుంచి ఇనుప యుగం వరకు ప్రతి దశకూ ఆధారాలు ఉన్నాయి.

• జ్వాలాపురం (నంద్యాల జిల్లా): జుర్రేరు నది లోయలో ఉంది. ఇండోనేషియాలో 74,000 సంవత్సరాల క్రితం జరిగిన టోబా అగ్నిపర్వత విస్ఫోటనం బూడిద పొరకు ముందు, తర్వాత కూడా ఇక్కడ మధ్య ప్రాచీన శిలాయుగ పనిముట్లు దొరికాయి (Science, 2007; Jwalapuram). అంటే ఆ విపత్తు తర్వాత కూడా మనుషులు ఈ ప్రాంతంలో జీవించారు.
• కర్నూలు గుహలు (బిల్లసర్గం): బేతంచెర్లకు 4.5 km ఆగ్నేయంగా ఉన్నాయి. 1844లో న్యూబోల్డ్ కనుగొన్నారు, 1884లో రాబర్ట్ బ్రూస్ ఫుట్, ఆయన కుమారుడు హెన్రీ ఫుట్ తవ్వారు. ఫుట్ తవ్వకాల్లో 4000 దంత, ఎముక అవశేషాలు దొరికాయి.
• ఎముక పనిముట్లు: కర్నూలు గుహల్లోని ఎముక పనిముట్లకు కార్బన్-14 పద్ధతిలో 50,000 సంవత్సరాల (BP) వయస్సు నిర్ధారించారని Journal of Cave and Karst Studies వ్యాసం చెబుతుంది. చింతామణి గవి పనిముట్లు ఎగువ ప్రాచీన శిలాయుగ సంప్రదాయానికి చెందినవి.
• నవీన శిలాయుగం: కేసరపల్లి (కృష్ణా జిల్లా), సింగనపల్లి (కర్నూలు), నాగార్జునకొండ, హులికల్లు (అనంతపురం), వీరాపురం (కర్నూలు).
• చిత్రకళ: ఆంధ్ర, కర్ణాటకల గ్రానైట్ రాళ్లు నవీన శిలాయుగ మనిషికి చిత్రాలు గీసే కాన్వాస్‌లయ్యాయని NCERT చెబుతుంది.
• ఇనుప యుగం: వీరాపురంలో తొలి ఇనుము ఆధారాలు ఉన్నాయి. రామాపురం సుమారు 1000 BCE నాటి తొలి ఇనుప యుగ స్థలం.

కాలాలు, తేదీలు: మూలాల మధ్య తేడాలు

శిలాయుగ తేదీలు ఒకే సంఖ్య కాదు, మూలాన్ని బట్టి మారుతాయి. పరీక్షలో ఆప్షన్లు చూసి దగ్గరి సమాధానం ఎంచుకోవడానికి ఈ పట్టిక ఉపయోగపడుతుంది.

విషయం	ఒక మూలం	మరో మూలం
ప్రాచీన శిలాయుగం	NIOS: 5,00,000 నుంచి 10,000 B.C.	అత్తిరంపాక్కం ఆషూలియన్: 1.1 నుంచి 1.5 మిలియన్ ఏళ్ల క్రితం (Science 2011)
మెహర్‌గఢ్ మొదటి దశ	జారిజ్ పాత అంచనా: 7000 BCE కి ముందు	మ్యూటిన్, జాజో: 5250 నుంచి 4650 BCE
అహర్ సంస్కృతి	2025 నుంచి 1270 BC	బాలాథల్ తేదీలతో 3500 నుంచి 2000 BC
ఇనుప యుగం	INFLIBNET (దక్షిణ భారతం): 1300 నుంచి 500 BCE	Wikipedia: 1500 నుంచి 200 BC; తివారీ (UP) 1800 నుంచి 1000 BCE

ఈ తేడాలకు కారణం కొత్త రేడియోకార్బన్ తేదీలు, ప్రాంతాల మధ్య తేడా. ఉదాహరణకు మెహర్‌గఢ్ తేదీని Wikipedia (Mehrgarh) రెండు రకాలుగా ఇస్తుంది. తివారీ ఇనుము తేదీలను సూరజ్ భాన్ వంటి పండితులు ప్రశ్నించారు.

APPSC పరీక్షలో ఎక్కువగా అడిగేవి

APPSC Group II సవరించిన సిలబస్ ప్రకారం ప్రిలిమ్స్ ఇండియన్ హిస్టరీ సింధు నాగరికత, వేద యుగంతో మొదలవుతుంది. మెయిన్స్ పేపర్ I, సెక్షన్ A లో మొదటి అంశం ‘Pre-Historic Cultures’. అంటే ఈ అధ్యాయం మెయిన్స్‌కే నేరుగా పనికొస్తుంది.

• పనిముట్టు, యుగం జత: చేతి గొడ్డలి = దిగువ ప్రాచీన; పెచ్చు = మధ్య ప్రాచీన; బ్యూరిన్, స్క్రేపర్ = ఎగువ ప్రాచీన; మైక్రోలిథ్ = మధ్య శిలాయుగం; సెల్ట్ = నవీన శిలాయుగం.
• స్థలాల ప్రత్యేకతలు: బుర్జహోం = గుంట ఇళ్లు, కుక్కల ఖననం; మెహర్‌గఢ్ = తొలి వ్యవసాయం; బాగోర్ = అతి పెద్ద మధ్య శిలాయుగ స్థలం; భీంబెట్కా = రాతి చిత్రాలు; జ్వాలాపురం = టోబా బూడిద.
• సాధారణ పొరపాట్లు: చిరాంద్ బిహార్‌లో ఉంది, కశ్మీర్‌లో కాదు. మెహర్‌గఢ్ నేటి పాకిస్తాన్‌లో ఉంది. ‘Neolithic’ పదం జాన్ లబ్బక్‌ది. భారత్‌లో రాతి చిత్రాలను మొదట కనుగొన్నది ఆర్కిబోల్డ్ కార్లైల్ (1867-68), భీంబెట్కాను కనుగొన్నది వాకంకర్.

నా సలహా: తేదీలను బట్టీ పట్టకండి. ముందు ‘పనిముట్టు, జీవనం, స్థలం’ అనే మూడు నిలువు వరుసల పట్టిక సొంతంగా రాసుకోండి. ప్రశ్నల్లో ఎక్కువగా జతపరచడం (match the following) వస్తుంది. తేదీలు మూలాన్ని బట్టి మారుతాయి, స్థూలంగా గుర్తుంటే చాలు.

జిల్లా పేర్ల విషయంలో ఈ నోట్స్‌ను గుడ్డిగా నమ్మకండి. చాలా పాఠ్యపుస్తకాలు ఉమ్మడి రాష్ట్ర సరిహద్దులతో రాశారు. NIOS ఉట్నూరును ఆంధ్రప్రదేశ్ స్థలంగా చూపుతుంది, కానీ INFLIBNET పాఠం దాని దగ్గరి గ్రామాన్ని మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలో చూపుతుంది. నేటి జిల్లా పేర్ల కోసం పరీక్షకు ముందు అధికారిక జిల్లా జాబితా చూసుకోండి. Day 1 మిగతా పోస్ట్‌లు Day 1 పేజీలో ఉన్నాయి.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. ‘Neolithic’ అనే పదాన్ని ఎవరు సృష్టించారు? (A) రాబర్ట్ బ్రూస్ ఫుట్ (B) వి.ఎస్. వాకంకర్ (C) జాన్ లబ్బక్ (D) ఆర్కిబోల్డ్ కార్లైల్

సమాధానం

(C) జాన్ లబ్బక్. NIOS ప్రకారం ‘Neolithic’ పదాన్ని జాన్ లబ్బక్ సృష్టించారు. ఫుట్ అత్తిరంపాక్కం, కర్నూలు గుహలతో, వాకంకర్ భీంబెట్కాతో ముడిపడి ఉన్నారు.

2. మధ్య శిలాయుగపు ప్రధాన పనిముట్లు ఏవి? (A) చేతి గొడ్డళ్లు (B) మైక్రోలిథ్స్ (C) సెల్ట్‌లు (D) రాగి గొడ్డళ్లు

సమాధానం

(B) మైక్రోలిథ్స్. ఇవి 1 నుంచి 8 సెంటీమీటర్ల చిన్న రాతి పనిముట్లు. సెల్ట్‌లు నవీన శిలాయుగానికి, చేతి గొడ్డళ్లు దిగువ ప్రాచీన శిలాయుగానికి చెందినవి.

3. గుంట ఇళ్లు (pit dwellings), మనుషులతో పాటు కుక్కల ఖననానికి ప్రసిద్ధి చెందిన నవీన శిలాయుగ స్థలం ఏది? (A) చిరాంద్ (B) బాగోర్ (C) బుర్జహోం (D) ఆదంగఢ్

సమాధానం

(C) బుర్జహోం. కశ్మీర్‌లోని శ్రీనగర్ జిల్లాలో ఉంది. ఇక్కడ గుంట ఇళ్లు, ఎముక పనిముట్లు, మనుషులతో పాటు కుక్కల ఖననాలు దొరికాయి.

4. భీంబెట్కా రాతి గుహలను యునెస్కో ఏ సంవత్సరంలో ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాలో చేర్చింది? (A) 1974 (B) 1957 (C) 2003 (D) 2007

సమాధానం

(C) 2003. UNESCO పేజీ ప్రకారం భీంబెట్కా 2003లో చేర్చబడింది. ఇది వింధ్య పర్వతాల పాదాల దగ్గర ఉంది.

5. టోబా అగ్నిపర్వత బూడిద పొరకు ముందు, తర్వాత కూడా రాతి పనిముట్లు దొరికిన ఆంధ్రప్రదేశ్ స్థలం ఏది? (A) జ్వాలాపురం (B) నాగార్జునకొండ (C) కేసరపల్లి (D) వీరాపురం

సమాధానం

(A) జ్వాలాపురం. నంద్యాల జిల్లాలోని జుర్రేరు లోయలో ఉంది. 74,000 సంవత్సరాల క్రితం జరిగిన టోబా విస్ఫోటనం తర్వాత కూడా మధ్య ప్రాచీన శిలాయుగ సాంకేతికత కొనసాగిందని Science (2007) పరిశోధన చెప్పింది.

6. బిల్లసర్గం గుహలు ఏ పట్టణానికి దగ్గరగా ఉన్నాయి? (A) రేణిగుంట (B) బేతంచెర్ల (C) నంద్యాల (D) అనంతపురం

సమాధానం

(B) బేతంచెర్ల. కర్నూలు గుహల్లో భాగమైన బిల్లసర్గం గుహలు బేతంచెర్లకు 4.5 km ఆగ్నేయంగా ఉన్నాయి. ఇక్కడ ఎగువ ప్రాచీన శిలాయుగపు ఎముక పనిముట్లు దొరికాయి.

7. దక్షిణ భారత నవీన శిలాయుగపు ‘బూడిద దిబ్బలు’ (ash mounds) దేనితో ఏర్పడ్డాయి? (A) అగ్నిపర్వత బూడిద (B) కాల్చిన పశువుల పేడ (C) కాల్చిన కుండ ముక్కలు (D) ఇనుము కరిగించిన మడ్డి

సమాధానం

(B) కాల్చిన పశువుల పేడ. INFLIBNET పాఠం ప్రకారం ఇవి కాల్చిన పశువుల పేడ కుప్పలు. ఉట్నూరులో పశువుల దొడ్డి ఆనవాళ్లు దొరికాయి.

8. కింది వాటిలో హరప్పాకు సమకాలీనమైన తామ్రశిలాయుగ సంస్కృతి ఏది? (A) జోర్వే (B) మాల్వా (C) కాయథ (D) అహర్ చివరి దశ

సమాధానం

(C) కాయథ. లక్నో విశ్వవిద్యాలయ పాఠం ప్రకారం చాలా తామ్రశిలాయుగ సంస్కృతులు హరప్పా తర్వాతివి, కాయథ మాత్రం సమకాలీనం. దీని తేదీలు 2000 నుంచి 1800 BC.

9. దక్షిణ భారత ఇనుప యుగానికి గుర్తుగా ఉన్న కుండలు ఏవి? (A) చిత్రిత బూడిద రంగు కుండలు (PGW) (B) నలుపు-ఎరుపు కుండలు (BRW) (C) చాక్లెట్ రంగు కాయథ కుండలు (D) చేతితో చేసిన నవీన శిలాయుగ కుండలు

సమాధానం

(B) నలుపు-ఎరుపు కుండలు (BRW). దక్షిణ భారత ఇనుప యుగం బృహత్ శిలా సమాధులతో, నలుపు-ఎరుపు కుండలతో ముడిపడి ఉంది. PGW ఉత్తర భారత ఇనుప యుగానికి గుర్తు.

10. అత్తిరంపాక్కంలో మధ్య ప్రాచీన శిలాయుగం ఎప్పుడు మొదలైందని Nature (2018) పరిశోధన చెప్పింది? (A) సుమారు 385 వేల సంవత్సరాల క్రితం (B) సుమారు 74,000 సంవత్సరాల క్రితం (C) సుమారు 10,000 BC (D) సుమారు 8000 BC

సమాధానం

(A) సుమారు 385 వేల సంవత్సరాల క్రితం. లూమినిసెన్స్ తేదీల ప్రకారం ఆషూలియన్ ముగింపు, మధ్య ప్రాచీన శిలాయుగ ప్రారంభం 385 ± 64 వేల సంవత్సరాల క్రితం జరిగాయి.

FAQ

శిలాయుగాన్ని ఎన్ని దశలుగా విభజిస్తారు?

పనిముట్లు, సాంకేతికత ఆధారంగా మూడు దశలు: ప్రాచీన శిలాయుగం (Palaeolithic), మధ్య శిలాయుగం (Mesolithic), నవీన శిలాయుగం (Neolithic). తర్వాత రాగి, ఇనుము వాడకంతో లోహ యుగం మొదలైంది.

మైక్రోలిథ్స్ (Microliths) ఏ యుగానికి చెందినవి?

మధ్య శిలాయుగానికి. ఇవి 1 నుంచి 8 సెంటీమీటర్ల పొడవున్న చిన్న రాతి పనిముట్లు. కర్రకు అమర్చి బాణాలు, ఈటెలుగా వాడారు.

భీంబెట్కా ఎక్కడ ఉంది, ఎందుకు ప్రసిద్ధి?

మధ్యప్రదేశ్‌లో భోపాల్‌కు దక్షిణంగా వింధ్య కొండల్లో ఉంది. ఇక్కడి రాతి గుహల్లో చరిత్రపూర్వ చిత్రాలు ఉన్నాయి. యునెస్కో దీనిని 2003లో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా ప్రకటించింది.

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ముఖ్యమైన శిలాయుగ స్థలాలు ఏవి?

నంద్యాల జిల్లాలోని జ్వాలాపురం, బేతంచెర్ల దగ్గరి కర్నూలు గుహలు (బిల్లసర్గం), నాగార్జునకొండ, కేసరపల్లి, వీరాపురం వంటివి మూలాల్లో కనిపిస్తాయి.

Sources

• NIOS Senior Secondary History (315), Lesson 2: The Geographical Setting and Pre-historic Cultures of India
• NCERT Class 11, An Introduction to Indian Art, Chapter 1: Prehistoric Rock Paintings
• UNESCO World Heritage Centre: Rock Shelters of Bhimbetka
• Akhilesh, Pappu et al., Nature (2018): Early Middle Palaeolithic culture in India around 385–172 ka
• Pappu et al., Science (2011): Early Pleistocene Presence of Acheulian Hominins in South India
• Petraglia et al., Science (2007): Middle Paleolithic Assemblages Before and After the Toba Super-Eruption
• Prasad, K.N., Journal of Cave and Karst Studies: Pleistocene Cave Fauna from Peninsular India
• Anil Kumar, University of Lucknow: Chalcolithic Cultures of India
• e-PG Pathshala (INFLIBNET): Southern Neolithic of India
• e-PG Pathshala (INFLIBNET): Iron Age – Early Historic Transition in South India
• Wikipedia: Iron Age in India
• Wikipedia: Mehrgarh
• Wikipedia: Burzahom archaeological site
• Wikipedia: Chirand
• Wikipedia: Bagor, Rajasthan
• Wikipedia: Attirampakkam
• Wikipedia: Jwalapuram
• APPSC Group II revised syllabus (reproduced by apteachers.in)