భారతదేశ ఉనికి మరియు విస్తరణ ఏమిటి? (Location and Extent of India)

Location and extent of India అంటే భారతదేశం భూగోళంపై ఎక్కడ ఉంది, ఉత్తరం నుండి దక్షిణానికి, తూర్పు నుండి పడమరకు ఎంత దూరం విస్తరించి ఉంది అనే విషయం. భారత ప్రధాన భూభాగం (mainland) పూర్తిగా ఉత్తరార్ధగోళంలో (Northern hemisphere) ఉంది. ఇది 8°4’N నుండి 37°6’N అక్షాంశాల (latitudes) మధ్య, 68°7’E నుండి 97°25’E రేఖాంశాల (longitudes) మధ్య విస్తరించి ఉంది. వైశాల్యం 3.28 మిలియన్ చదరపు కిలోమీటర్లు, ప్రపంచంలో ఏడవ పెద్ద దేశం.

ఈ నోట్స్‌లో ప్రతి సంఖ్య NCERT 9వ తరగతి “India: Size and Location”, NCERT 11వ తరగతి “India: Location” పాఠాలు, కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ (MHA) వెబ్‌సైట్ నుండి తీసుకున్నాను. పాత సంఖ్యలు, కొత్త సంఖ్యలు ఎక్కడ వేరుగా ఉన్నాయో కూడా పక్కపక్కనే చూపించాను.

APPSC Group 2 సిలబస్‌లో ఈ టాపిక్ ఎక్కడ ఉంది?

APPSC Group 2 స్క్రీనింగ్ టెస్ట్‌లో భౌగోళిక శాస్త్రం (Geography) 30 మార్కులకు ఉంటుంది. Notification No. 37/2026 సిలబస్‌లో “General and Physical Geography” కింద “India and Andhra Pradesh: Major Physiographic features, Climate, Drainage System, Soils and Vegetation” అని ఉంది.

సిలబస్‌లో “location and extent” అని విడిగా పేరు లేదు. కానీ భారత భౌతిక స్వరూపం, శీతోష్ణస్థితి చదవాలంటే ముందు దేశం ఎక్కడ ఉందో తెలియాలి. అందుకే ఇది మొదటి రోజు పాఠం. ప్రతి తప్పు సమాధానానికి 1/3 మార్కు కోత ఉంటుంది కాబట్టి సంఖ్యలు ఖచ్చితంగా గుర్తుంచుకోవాలి.

భారతదేశ అక్షాంశ, రేఖాంశ విస్తరణ (Location and Extent of India in Degrees)

భారత ప్రధాన భూభాగం 8°4’N నుండి 37°6’N అక్షాంశాల మధ్య, 68°7’E నుండి 97°25’E రేఖాంశాల మధ్య ఉంది. ఈ సంఖ్యలు NCERT 9వ తరగతి పాఠంలోనివి.

అంశం	విలువ
దక్షిణ అక్షాంశం (ప్రధాన భూభాగం)	8°4’N
ఉత్తర అక్షాంశం	37°6’N
పశ్చిమ రేఖాంశం	68°7’E
తూర్పు రేఖాంశం	97°25’E
అక్షాంశ విస్తరణ	సుమారు 30°
రేఖాంశ విస్తరణ	సుమారు 30°

లెక్క సులభం. 97°25’ − 68°7’ = 29°18’, 37°6’ − 8°4’ = 29°2’. అందుకే NCERT “రెండు వైపులా విస్తరణ సుమారు 30°” అంటుంది.

NCERT 11వ తరగతి ప్రకారం దేశ దక్షిణ భాగం ఉష్ణమండలంలో (tropics), ఉత్తర భాగం ఉపఉష్ణమండల లేదా సమశీతోష్ణ మండలంలో (sub-tropical / warm temperate zone) ఉంది. అలాగే దక్షిణం నుండి ఉత్తరానికి వెళ్తున్న కొద్దీ పగలు, రాత్రి నిడివిలో తేడా పెరుగుతుంది. కన్యాకుమారిలో ఆ తేడా దాదాపు తెలియదు, కాశ్మీర్‌లో స్పష్టంగా తెలుస్తుంది.

కర్కట రేఖ (Tropic of Cancer) భారతదేశాన్ని ఎలా విభజిస్తుంది?

కర్కట రేఖ (Tropic of Cancer, 23°30’N) భారతదేశాన్ని దాదాపు రెండు సమాన భాగాలుగా విభజిస్తుంది. ఈ వాక్యం NCERT పాఠంలో యథాతథంగా ఉంది.

కర్కట రేఖ ఎనిమిది రాష్ట్రాల గుండా పోతుంది. పడమర నుండి తూర్పుకు క్రమం ఇది (Vajiram & Ravi జాబితా):

1. గుజరాత్
2. రాజస్థాన్
3. మధ్యప్రదేశ్
4. ఛత్తీస్‌గఢ్
5. జార్ఖండ్
6. పశ్చిమ బెంగాల్
7. త్రిపుర
8. మిజోరం

సాధారణ పొరపాటు: ఒడిశా ఈ జాబితాలో లేదు. NCERT 9వ తరగతి అభ్యాస ప్రశ్నలోనే “కర్కట రేఖ ఏ రాష్ట్రం గుండా పోదు?” అంటే సమాధానం ఒడిశా. బిహార్, ఉత్తరప్రదేశ్ కూడా లేవు. గుర్తుంచుకోవడానికి ఒక చిట్కా: పడమరలో రెండు (గుజరాత్, రాజస్థాన్), మధ్యలో మూడు (మధ్యప్రదేశ్, ఛత్తీస్‌గఢ్, జార్ఖండ్), తూర్పులో మూడు (పశ్చిమ బెంగాల్, త్రిపుర, మిజోరం).

NCERT ప్రకారం సుమారు 22° ఉత్తర అక్షాంశానికి దక్షిణంగా భారతదేశం సన్నబడుతూ (taper) హిందూ మహాసముద్రం వైపు సాగుతుంది. ఆ ద్వీపకల్ప భాగం పడమర అరేబియా సముద్రాన్ని, తూర్పు బంగాళాఖాతాన్ని వేరు చేస్తుంది.

ప్రామాణిక రేఖాంశం (Standard Meridian) మరియు IST

భారత ప్రామాణిక రేఖాంశం 82°30’E. ఇది ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని మీర్జాపూర్ (Mirzapur) గుండా పోతుంది. ఈ రేఖాంశం వద్ద ఉండే సమయాన్నే దేశమంతటికీ భారత ప్రామాణిక కాలం (Indian Standard Time, IST) గా తీసుకుంటారు.

గుజరాత్ నుండి అరుణాచల్ ప్రదేశ్ వరకు సుమారు రెండు గంటల సమయ వ్యత్యాసం (time lag) ఉంది. NCERT 11వ తరగతి ఉదాహరణ ప్రకారం ఈశాన్య రాష్ట్రాల్లో సూర్యుడు జైసల్మేర్ కంటే దాదాపు రెండు గంటలు ముందే ఉదయిస్తాడు. అయినా డిబ్రూగఢ్, ఇంఫాల్, జైసల్మేర్, భోపాల్, చెన్నై అన్నిచోట్లా గడియారాలు ఒకే సమయం చూపిస్తాయి, ఎందుకంటే అందరూ 82°30’E సమయాన్నే పాటిస్తారు.

ప్రపంచ దేశాలు ప్రామాణిక రేఖాంశాన్ని 7°30’ గుణిజాల్లో (multiples) ఎంచుకుంటాయని NCERT చెబుతుంది. 82°30’ అంటే 7°30’ కి సరిగ్గా 11 రెట్లు. IST, గ్రీన్‌విచ్ సగటు సమయం (GMT) కంటే 5 గంటల 30 నిమిషాలు ముందు ఉంటుంది. పోలికకు, అమెరికాలో (USA) ఏడు టైమ్ జోన్లు ఉన్నాయి.

ప్రామాణిక రేఖాంశం 82°30′E (మీర్జాపూర్) వల్ల IST, GMT కంటే 5 గంటల 30 నిమిషాలు ముందు. 82°30′ = 11 × 7°30′.

ఉత్తర-దక్షిణ, తూర్పు-పడమర విస్తరణ ఎందుకు వేరుగా ఉంది?

ఉత్తరం నుండి దక్షిణానికి భారతదేశం 3,214 కి.మీ, తూర్పు నుండి పడమరకు 2,933 కి.మీ విస్తరించి ఉంది. డిగ్రీల్లో రెండూ సుమారు 30° అయినా కిలోమీటర్లలో తేడా వస్తుంది.

NCERT 11వ తరగతి కారణం: రెండు రేఖాంశాల మధ్య దూరం ధ్రువాల వైపు వెళ్లే కొద్దీ తగ్గుతుంది. రెండు అక్షాంశాల మధ్య దూరం మాత్రం ఎక్కడైనా ఒకేలా ఉంటుంది. భారతదేశం భూమధ్యరేఖకు ఉత్తరంగా ఉంది కాబట్టి ఒక డిగ్రీ రేఖాంశం దూరం కాస్త తక్కువ. అందుకే తూర్పు-పడమర దూరం చిన్నది.

ప్రధాన భూభాగం ఉత్తరాన కాశ్మీర్ నుండి దక్షిణాన కన్యాకుమారి (Kanniyakumari) వరకు, తూర్పున అరుణాచల్ ప్రదేశ్ నుండి పడమర గుజరాత్ వరకు విస్తరించి ఉంది. సముద్రంలో భారత ప్రాదేశిక పరిధి (territorial limit) తీరం నుండి 12 నాటికల్ మైళ్లు (సుమారు 21.9 కి.మీ) వరకు ఉంటుంది.

దక్షిణ కొన: ఇందిరా పాయింట్ మరియు కన్యాకుమారి

ప్రధాన భూభాగానికి దక్షిణ కొన కన్యాకుమారి. కానీ మొత్తం భారత దేశానికి (Indian Union) దక్షిణ కొన ఇందిరా పాయింట్ (Indira Point). ఇది బంగాళాఖాతంలోని అండమాన్ నికోబార్ దీవుల్లో ఉంది.

కన్యాకుమారిలో సూర్యోదయం: భారత ప్రధాన భూభాగపు దక్షిణ కొన. ఫోటో: Shruti Bhargava, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.

NCERT 11వ తరగతి ప్రకారం భారత దక్షిణ సరిహద్దు బంగాళాఖాతంలో 6°45’N అక్షాంశం వరకు వెళ్తుంది. NCERT 9వ తరగతి ప్రకారం ఇందిరా పాయింట్ 2004 సునామీలో సముద్రపు నీటిలో మునిగిపోయింది.

పరీక్ష ఉచ్చు (trap): ప్రశ్నలో “ప్రధాన భూభాగం (mainland)” అని ఉంటే 8°4’N, “మొత్తం దేశం” అని ఉంటే 6°45’N. NCERT 11వ తరగతి అభ్యాస ప్రశ్నలో 6°45’N - 37°6’N ఒక ఆప్షన్‌గా వస్తుంది, కానీ సరైన సమాధానం 8°4’N - 37°6’N.

వైశాల్యం మరియు ప్రపంచంలో స్థానం (Area and Rank)

భారత వైశాల్యం 3.28 మిలియన్ చదరపు కిలోమీటర్లు. ఇది ప్రపంచ మొత్తం భౌగోళిక వైశాల్యంలో సుమారు 2.4 శాతం. వైశాల్యం పరంగా భారతదేశం ప్రపంచంలో ఏడవ పెద్ద దేశం.

NCERT 11వ తరగతి కూడా ఇవే సంఖ్యలు ఇస్తుంది. పెద్ద వైశాల్యం వల్లే ఉత్తరాన హిమాలయాలు, గంగ, బ్రహ్మపుత్ర వంటి పెద్ద నదులు, మరుస్థలి ఇసుక ఎడారి వంటి భౌతిక వైవిధ్యం వచ్చింది. ఆ భౌతిక విభాగాల వివరాలు వేరే రోజు పాఠం.

భూ సరిహద్దు మరియు పొరుగు దేశాలు (Land Boundary and Neighbours)

భారతదేశానికి ఏడు దేశాలతో భూ సరిహద్దు ఉంది. హోం మంత్రిత్వ శాఖ Border Management-I పేజీ ప్రతి దేశంతో సరిహద్దు పొడవు, ఆ సరిహద్దు ఉన్న రాష్ట్రాలు ఇలా ఇస్తుంది:

దేశం	సరిహద్దు పొడవు (కి.మీ)	సరిహద్దు రాష్ట్రాలు / UTలు
బంగ్లాదేశ్	4,096.7	పశ్చిమ బెంగాల్, అస్సాం, మేఘాలయ, త్రిపుర, మిజోరం
చైనా	3,488	అరుణాచల్ ప్రదేశ్, సిక్కిం, ఉత్తరాఖండ్, హిమాచల్ ప్రదేశ్, లద్దాఖ్
పాకిస్తాన్	3,323	గుజరాత్, రాజస్థాన్, పంజాబ్, జమ్మూ కాశ్మీర్, లద్దాఖ్
నేపాల్	1,751	ఉత్తరాఖండ్, ఉత్తరప్రదేశ్, బిహార్, పశ్చిమ బెంగాల్, సిక్కిం
మయన్మార్	1,643	అరుణాచల్ ప్రదేశ్, నాగాలాండ్, మణిపూర్, మిజోరం
భూటాన్	699	సిక్కిం, పశ్చిమ బెంగాల్, అస్సాం, అరుణాచల్ ప్రదేశ్
అఫ్గానిస్తాన్	106	లద్దాఖ్

ఈ ఏడు పొడవులు కూడితే 4,096.7 + 3,488 + 3,323 + 1,751 + 1,643 + 699 + 106 = 15,106.7 కి.మీ. ఇదే MHA మొత్తం భూ సరిహద్దు సంఖ్య.

సముద్రం అవతల దక్షిణ పొరుగు దేశాలు రెండు ద్వీప దేశాలు: శ్రీలంక, మాల్దీవులు. శ్రీలంకను భారత్ నుండి పాక్ జలసంధి (Palk Strait), మన్నార్ సింధుశాఖ (Gulf of Mannar) వేరు చేస్తాయి. మాల్దీవులు లక్షద్వీప్ దీవులకు దక్షిణంగా ఉన్నాయి. తజికిస్తాన్‌కు భారత్‌తో భూ సరిహద్దు లేదు; NCERT అభ్యాస ప్రశ్న ఈ ట్రాప్ వేస్తుంది.

తీరరేఖ మరియు దీవులు: పాత సంఖ్య vs కొత్త సంఖ్య

భారత తీరరేఖ పొడవు కోసం రెండు సంఖ్యలు ఉన్నాయి. NCERT పాఠ్యపుస్తకాలు 7,516.6 కి.మీ అంటాయి. హోం మంత్రిత్వ శాఖ Border Management-II పేజీ ప్రస్తుతం దీవులతో కలిపి 11,098.81 కి.మీ అని చెబుతోంది.

అంశం	NCERT (పాత)	MHA వెబ్‌సైట్ (ప్రస్తుతం)
భూ సరిహద్దు	సుమారు 15,200 కి.మీ	15,106.7 కి.మీ
తీరరేఖ (దీవులతో కలిపి)	7,516.6 కి.మీ	11,098.81 కి.మీ
ప్రధాన భూభాగ తీరరేఖ	6,100 కి.మీ (NCERT 11)	విడిగా ఇవ్వలేదు

గమనిక: NCERT 11వ తరగతి మొత్తం తీరాన్ని 7,517 కి.మీ అని రౌండ్ చేసి రాస్తుంది. ఇది 7,516.6 కి.మీ కే రౌండ్ రూపం, వేరే సంఖ్య కాదు.

దీవులు రెండు సమూహాలు. ప్రధాన భూభాగానికి ఆగ్నేయంగా బంగాళాఖాతంలో అండమాన్ నికోబార్ దీవులు, నైరుతిగా అరేబియా సముద్రంలో లక్షద్వీప్ దీవులు ఉన్నాయి. కవరత్తి లక్షద్వీప్‌లో ఉంది.

నా సలహా: ఆప్షన్లలో 11,098.81 కనిపిస్తే అదే ఎంచుకోండి. అది ప్రస్తుత ప్రభుత్వ సంఖ్య. 7,516.6 ఒక్కటే ఉంటే ప్రశ్నకర్త NCERT నుండి అడిగారు, అప్పుడు అదే సమాధానం. రెండు సంఖ్యలూ గుర్తుంచుకోండి.

హిందూ మహాసముద్రంలో భారత కేంద్ర స్థానం

భారతదేశం ఆసియా ఖండం దక్షిణ-మధ్య భాగంలో, తూర్పు ఆసియా, పశ్చిమ ఆసియా మధ్య కేంద్ర స్థానంలో ఉంది. ఐరోపాను తూర్పు ఆసియాతో కలిపే హిందూ మహాసముద్ర మార్గాలు భారత్‌కు వ్యూహాత్మక ప్రాధాన్యం ఇస్తాయి.

దక్కన్ ద్వీపకల్పం హిందూ మహాసముద్రంలోకి చొచ్చుకుపోయి ఉంది. పశ్చిమ తీరం నుండి పశ్చిమ ఆసియా, ఆఫ్రికా, ఐరోపాతో, తూర్పు తీరం నుండి ఆగ్నేయ, తూర్పు ఆసియాతో సంబంధాలు సులభమయ్యాయి. NCERT ప్రకారం హిందూ మహాసముద్రంపై భారత్ అంత పొడవైన తీరం మరే దేశానికీ లేదు. ఒక మహాసముద్రానికి దేశం పేరు రావడానికి అదే కారణం.

1869లో సూయజ్ కాలువ (Suez Canal) తెరిచిన తర్వాత భారత్ నుండి ఐరోపాకు దూరం 7,000 కి.మీ తగ్గింది.

పరీక్షలో ఎక్కువగా అడిగేవి (Exam Focus)

ఈ టాపిక్ నుండి ప్రశ్నలు నేరుగా సంఖ్యలపైనే వస్తాయి. దగ్గరగా కనిపించే ఈ మూడు జంటలను విడదీసి గుర్తుంచుకోండి.

గందరగోళం పడే జంటలు: 8°4’N (mainland) vs 6°45’N (దేశం); 3,214 (ఉత్తర-దక్షిణ) vs 2,933 (తూర్పు-పడమర); 7,516.6 (NCERT తీరం) vs 11,098.81 (MHA తీరం). ఈ టాపిక్ మొత్తం Indian Geography నోట్స్ లో భాగం.

ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. భారత ప్రధాన భూభాగం ఏ అక్షాంశాల మధ్య ఉంది? (A) 6°45’N - 37°6’N (B) 8°4’N - 35°6’N (C) 8°4’N - 37°6’N (D) 8°41’N - 35°7’N

సమాధానం

(C) 8°4’N - 37°6’N. ఇది NCERT ఇచ్చిన ప్రధాన భూభాగ విస్తరణ. 6°45’N దేశ దక్షిణ సరిహద్దు, ప్రధాన భూభాగం కాదు.

2. భారతదేశ తూర్పు కొన రేఖాంశం ఏది? (A) 68°7’E (B) 97°25’E (C) 82°30’E (D) 77°6’E

సమాధానం

(B) 97°25’E. 68°7’E పశ్చిమ కొన రేఖాంశం, 82°30’E ప్రామాణిక రేఖాంశం.

3. కర్కట రేఖ కింది వాటిలో ఏ రాష్ట్రం గుండా పోదు? (A) రాజస్థాన్ (B) ఒడిశా (C) ఛత్తీస్‌గఢ్ (D) త్రిపుర

సమాధానం

(B) ఒడిశా. కర్కట రేఖ గుజరాత్, రాజస్థాన్, మధ్యప్రదేశ్, ఛత్తీస్‌గఢ్, జార్ఖండ్, పశ్చిమ బెంగాల్, త్రిపుర, మిజోరం గుండా పోతుంది.

4. భారత ప్రామాణిక రేఖాంశం 82°30’E ఏ పట్టణం గుండా పోతుంది? (A) మీర్జాపూర్ (B) భోపాల్ (C) జైసల్మేర్ (D) ఇంఫాల్

సమాధానం

(A) మీర్జాపూర్. NCERT ప్రకారం ఇది ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని మీర్జాపూర్ గుండా పోతుంది.

5. IST, GMT కంటే ఎంత ముందు ఉంటుంది? (A) 4 గంటల 30 నిమిషాలు (B) 5 గంటలు (C) 5 గంటల 30 నిమిషాలు (D) 6 గంటలు

సమాధానం

(C) 5 గంటల 30 నిమిషాలు. NCERT 11వ తరగతి పాఠంలో ఇదే ఉంది.

6. భారతదేశ ఉత్తర-దక్షిణ విస్తరణ, తూర్పు-పడమర విస్తరణ వరుసగా ఎంత? (A) 2,933 కి.మీ, 3,214 కి.మీ (B) 3,214 కి.మీ, 2,933 కి.మీ (C) 3,214 కి.మీ, 3,214 కి.మీ (D) 2,933 కి.మీ, 2,933 కి.మీ

సమాధానం

(B) 3,214 కి.మీ, 2,933 కి.మీ. రేఖాంశాల మధ్య దూరం ధ్రువాల వైపు తగ్గడం వల్ల తూర్పు-పడమర దూరం తక్కువ.

7. భారతదేశంతో పొడవైన భూ సరిహద్దు ఉన్న దేశం ఏది? (A) చైనా (B) పాకిస్తాన్ (C) బంగ్లాదేశ్ (D) నేపాల్

సమాధానం

(C) బంగ్లాదేశ్. MHA ప్రకారం 4,096.7 కి.మీ. తర్వాత చైనా 3,488 కి.మీ, పాకిస్తాన్ 3,323 కి.మీ.

8. భారతదేశం ప్రపంచ భౌగోళిక వైశాల్యంలో సుమారు ఎంత శాతం? (A) 2.4 శాతం (B) 3.28 శాతం (C) ఒక శాతం కంటే తక్కువ (D) 7 శాతం

సమాధానం

(A) 2.4 శాతం. 3.28 అనేది మిలియన్ చ.కి.మీలలో వైశాల్యం, శాతం కాదు.

9. ఉత్తరాఖండ్, ఉత్తరప్రదేశ్, బిహార్, పశ్చిమ బెంగాల్, సిక్కిం ఏ దేశంతో సరిహద్దు పంచుకుంటాయి? (A) చైనా (B) భూటాన్ (C) నేపాల్ (D) మయన్మార్

సమాధానం

(C) నేపాల్. MHA ప్రకారం భారత్-నేపాల్ సరిహద్దు 1,751 కి.మీ, ఈ ఐదు రాష్ట్రాల వెంట ఉంటుంది.

10. శ్రీలంకను భారతదేశం నుండి వేరు చేసేవి ఏవి? (A) పాక్ జలసంధి, మన్నార్ సింధుశాఖ (B) కచ్ సింధుశాఖ, ఖంబాట్ సింధుశాఖ (C) పది డిగ్రీల ఛానల్ (D) అండమాన్ సముద్రం

సమాధానం

(A) పాక్ జలసంధి, మన్నార్ సింధుశాఖ. NCERT ప్రకారం ఈ ఇరుకైన సముద్ర మార్గం శ్రీలంకను భారత్ నుండి వేరు చేస్తుంది.

FAQ

భారతదేశం ఏ అక్షాంశాలు, రేఖాంశాల మధ్య ఉంది?

NCERT ప్రకారం భారత ప్రధాన భూభాగం 8°4’N నుండి 37°6’N అక్షాంశాల మధ్య, 68°7’E నుండి 97°25’E రేఖాంశాల మధ్య విస్తరించి ఉంది.

భారత ప్రామాణిక రేఖాంశం ఏది, అది ఎక్కడ గుండా పోతుంది?

82°30’E భారత ప్రామాణిక రేఖాంశం. ఇది ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని మీర్జాపూర్ గుండా పోతుంది. IST, GMT కంటే 5 గంటల 30 నిమిషాలు ముందు ఉంటుంది.

భారత తీరరేఖ పొడవు 7,516.6 కి.మీ నా, 11,098.81 కి.మీ నా?

NCERT పాఠ్యపుస్తకాలు 7,516.6 కి.మీ అని ఇస్తాయి. హోం మంత్రిత్వ శాఖ (MHA) వెబ్‌సైట్ ప్రస్తుతం దీవులతో కలిపి 11,098.81 కి.మీ అని చెబుతోంది. ఆప్షన్లలో ఏది ఉందో చూసి ఎంచుకోండి.

భారతదేశంతో పొడవైన భూ సరిహద్దు ఉన్న దేశం ఏది?

బంగ్లాదేశ్. MHA ప్రకారం భారత్-బంగ్లాదేశ్ సరిహద్దు 4,096.7 కి.మీ. అతి చిన్నది అఫ్గానిస్తాన్‌తో 106 కి.మీ.

Sources

• NCERT Class 9 Contemporary India I, Chapter 1: India - Size and Location
• NCERT Class 11 India: Physical Environment, Chapter 1: India - Location
• Ministry of Home Affairs: Border Management-I Division
• Ministry of Home Affairs: Border Management-II Division
• The Tropic of Cancer passes through how many states of India?
• APPSC Brief Notification No. 37/2026 (Group-II Services)